Proces zrostu kostnego – etapy, czas trwania i czynniki ryzyka.

Zrost kości to długotrwały proces po złamaniu. Jego celem jest zastąpienie uszkodzonej kości prawidłową tkanką kostną, odznaczającą się odpowiednią wytrzymałością. Dzięki temu układ szkieletowy może powrócić do swoich najważniejszych funkcji – podporowej oraz ruchowej. Proces ten zachodzi etapowo i warunkowany jest przez wiele czynników, które mogą zarówno osłabiać, jak i wspierać gojenie złamania.

Dlatego coraz częściej, oprócz właściwej stabilizacji i rehabilitacji, już na wczesnym etapie leczenia omawia się również możliwości wspierania zrostu, m.in. poprzez terapię LIPUS (niskoenergetyczne pulsacyjne ultradźwięki) – stosowaną w urządzeniach takich jak Exogen, FAST czy Osteotron.

Z artykułu dowiesz się:

• Jak przebiega gojenie złamania? Gojenie pierwotne, wtórne, 4 fazy zrostu kostnego. 
• Od krwiaka do przebudowy – co to jest kostnina i jak powstaje?
• Ile trwa zrastanie się kości?
• Rola stabilizacji i rehabilitacji w procesie tworzenia zrostu
• Palenie tytoniu, cukrzyca i wiek – główne czynniki ryzyka zaburzeń zrostu
• Dieta i suplementacja wspierająca regenerację tkanki kostnej

Jak przebiega gojenie złamania? Gojenie pierwotne, wtórne, 4 fazy zrostu kostnego. 

Gojenie złamania to skomplikowany proces regeneracyjny. Może ono przebiegać jako gojenie pierwotne lub wtórne. Pierwotne gojenie zachodzi rzadziej, jest dłuższe i wymaga odpowiedniej kompresji między odłamami. Gojenie wtórne zachodzi częściej, jest szybsze, a odłamy nie muszą być do siebie idealnie dopasowane. Wtórne gojenie złamania dzieli się na cztery etapy:

• faza zapalna (powstanie krwiaka),
• faza kostniny miękkiej,
• faza kostniny twardej,
• faza przebudowy (remodeling).

Od krwiaka do przebudowy – co to jest kostnina i jak powstaje?

Proces gojenia rozpoczyna się od razu po urazie.

Gojenie pierwotne polega na bezpośrednim odtworzeniu ciągłości kości przez osteony, które przerastają szczelinę złamania bez konieczności wytwarzania krwiaka oraz wstępnej kostniny. Proces ten odbywa się dzięki tzw. mostkom tnącym, które drążąc kanały w poprzek szczeliny, pozwalają komórkom budulcowym na swobodną migrację i natychmiastowe tworzenie nowej tkanki.

W gojeniu wtórnym podczas fazy zapalnej wytwarza się krwiak oraz napływają komórki stanu zapalnego, takie jak makrofagi i limfocyty. Krwiak koaguluje i stanowi tymczasowe rusztowanie pod kolejne procesy. Po około dwóch tygodniach napływające komórki macierzyste zamieniają się m.in. w chondroblasty i doprowadzają do wytworzenia kostniny miękkiej. Jest to bogata w kolagen tkanka chrzęstno-włóknista, tymczasowo łącząca odłamy kostne. Z biegiem czasu dochodzi do wapnienia kostniny miękkiej. Komórki kościotwórcze (osteoblasty) odkładają słabo zorganizowaną tkankę kostną, doprowadzając do wytworzenia kostniny twardej. Następnie, w wielomiesięcznym okresie przebudowy, równoczesne procesy resorpcji i syntezy doprowadzają do powstania kości o pełnej sztywności i stabilności biomechanicznej.

Ile trwa zrastanie się kości? 

Czas gojenia złamania zależy głównie od ukrwienia danej okolicy oraz ciężkości przebytego urazu. Miejsca, do których dociera mała liczba naczyń krwionośnych lub których naczynia są narażone na łatwe uszkodzenie, a także złamania wieloodłamowe z dużym przemieszczeniem, mogą znacznie wydłużyć okres rekonwalescencji.

Kości takie jak żebra, paliczki czy kości śródręcza goją się szybko – około 3-6 tygodni. Nieco więcej czasu, około 6 -12 tygodni, wymagają kości przedramienia, kość ramienna lub kości śródstopia. Najwięcej czasu, często znacznie powyżej 12 tygodni, potrzebują kości takie jak łódeczkowata, piszczelowa czy udowa. Czas gojenia jest zależny również od indywidualnych czynników ryzyka.

Rola stabilizacji i rehabilitacji w procesie tworzenia zrostu

Jednym z warunków gojenia złamania jest prawidłowa stabilizacja odłamów kostnych. Aby zaszło gojenie pierwotne, niezbędne jest całkowite unieruchomienie odłamów względem siebie. Taką sytuację otrzymujemy, zaopatrując złamanie chirurgicznie, np. za pomocą płyty i śrub. Odłamy mogą też wykonywać minimalne ruchy względem siebie – takie leczenie odbywa się przy użyciu opatrunku gipsowego i pozwala na gojenie wtórne z wytworzeniem kostniny. Kluczowe jest, aby lekarz wspólnie z pacjentem wybrali odpowiednią metodę leczenia. Wybór powinien być podyktowany względami medycznymi (typ urazu, miejsce złamania), jak również preferencjami pacjenta (zabieg chirurgiczny, leczenie zachowawcze).Rehabilitacja w trakcie gojenia złamania zapewnia utrzymanie organizmu w dobrej formie fizycznej i usprawnia przepływ krwi w miejscu urazu. Kluczowe jest, aby obciążenie złamania włączyć we właściwym okresie terapii. Zbyt szybkie obciążenie może doprowadzić do wtórnego przemieszczenia odłamów, a zbyt długie unikanie nacisku spowalnia przebudowę w wytrzymałą tkankę kostną. Rehabilitacja jest również kluczowa, aby przywrócić siłę mięśni i pełną ruchomość stawów.

Palenie tytoniu, cukrzyca i wiek – główne czynniki ryzyka zaburzeń zrostu

Palenie tytoniu jest jednym z najważniejszych czynników, które wpływają negatywnie na proces zrostu kostnego doprowadzając do jego osłabienia. Substancję występujące w dymie papierosowym upośledzają ukrwienie nowotworzonej tkanki. Osoby będące aktywnymi palaczami mają 2,5 raza większe ryzyko wystąpienia braku zrostu. Warto pamiętać, że e-papierosy lub inne wyroby nikotynowe także zaburzają zrost kości. Osoby takie powinny odstawić te produkty na czas leczenia lub postarać się całkowicie zrezygnować z nałogu. Cukrzyca również jest istotnym czynnikiem ryzyka powikłań, m.in. infekcji w miejscu złamania. Osoby starsze, szczególnie po 65. roku życia, z powodu osłabienia mechanizmów regeneracyjnych mają natomiast wydłużony czas gojenia złamania o około 20%.
iające.

Dieta i suplementacja wspierająca regenerację tkanki kostnej

Dieta w trakcie gojenia złamania powinna być urozmaicona, bogata w wapń, białko, witaminy K i C oraz wielonienasycone kwasy tłuszczowe (zawarte m.in. w sardynkach, jajach, szpinaku i papryce). Warto unikać cukru, nadmiaru soli oraz alkoholu. Ważna jest również odpowiednia suplementacja witaminy D3, z uwzględnieniem wieku pacjenta i pory roku. Osoby stosujące dietę wegetariańską lub wegańską powinny dodatkowo pamiętać o suplementacji witaminy B12 oraz wapnia. Należy jednak kontrolować ilość spożywanych kilokalorii. Ograniczona aktywność w okresie gojenia złamania i nadwyżka kaloryczna mogą doprowadzić do zwiększenia masy ciała, co niekorzystnie wpłynie na biologię zrostu.

Zakończenie

Jeżeli gojenie wydłuża się, pojawiają się wątpliwości co do postępów lub występują czynniki zwiększające ryzyko zaburzeń zrostu, warto omówić z lekarzem możliwe działania wspierające. W zależności od sytuacji klinicznej może to obejmować m.in. optymalizację diety i suplementacji, modyfikację rehabilitacji, a w wybranych przypadkach również terapię LIPUS  (Exogen, FAST lub Osteotron) jako element uzupełniający postępowanie.


Po więcej artykułów jak dbać o prawidłowy zrost kości zapraszamy do naszej bazy wiedzy

Wsparcie ortopedyczne w leczeniu złamania

Jeśli jesteś po złamaniu i potrzebujesz doświadczonego ortopedy, który poprowadzi Cię przez cały proces leczenia – od diagnostyki, przez ocenę możliwości terapii LIPUS, aż po ewentualne leczenie operacyjne – jesteś we właściwym miejscu.

Paweł Graczyk – ZnanyLekarz.pl

BIBLIOGRAFIA
Sheen, Jonathon R., Ahmed Mabrouk, and Vishnu V. Garla. „Fracture healing overview.” StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing, 2023.

Roberts, Joseph L., and Hicham Drissi. „Advances and promises of nutritional influences on natural bone repair.” Journal of Orthopaedic Research® 38.4 (2020): 695-707.

Xu, Bin, et al. „The influence of smoking and alcohol on bone healing: systematic review and meta-analysis of non-pathological fractures.” EClinicalMedicine 42 (2021).

Gortler, Hilary, et al. „Diabetes and healing outcomes in lower extremity fractures: a systematic review.” Injury 49.2 (2018): 177-183.

Foulke, Bradley A., et al. „Fracture healing in the elderly: A review.” Maturitas 92 (2016): 49-55.

Thomas, Joshua D., and James L. Kehoe. „Bone nonunion.” StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing, 2023.